Ergens halverwege de jaren 90 ondernam Geoff Dyer een poging om een “sobere, academische studie” over D.H. Lawrence te schrijven. Dat is niet gelukt. Uit pure woede is het verslag van die mislukking. Het bij momenten hilarische boekje verscheen voor het eerst in 1997 en als het vandaag niet geheel gedateerd aanvoelt, dan komt dat niet omdat Dyer geen in onbruik geraakte termen gebruikt (dat doet hij wel), maar veeleer omdat in de jaren sinds die eerste druk steeds meer auteurs dyeriaans zijn gaan schrijven.

Bliksemschicht

In haar uit 2012 daterende inleiding bij Dyers moeilijk te classificeren werk vraagt Maggie O'Farrell zich af of Uit pure woede nu een roman, een autobiografie, een biografie of een literaire kritiek is. “Dat allemaal”, besluit ze, “en toch ook geen van alle.” Waarop de schrijfster en bewonderaar Dyer “een meester in het verhaspelen van genres” noemt. Vandaag lijken Dyers essayistische ik-vertellingen vol intellectuele en persoonlijke uitweidingen makkelijker te plaatsen. Het is een genre op zich geworden, al beoefent niet iedereen het met evenveel vernuft als Dyer zelf, die halverwege dit werk vraagt om hem “de sleur van systematische analyse” te besparen. “Geef me de bliksemschicht van die wilde boeken waarin geen poging wordt gedaan om de zaak diepgaand of logisch te onderzoeken.”

Een wild boek is Uit pure woede zeker geworden. De combinatie van reiservaringen, introspectieve onbenulligheden, uiteenlopende citaten uit Lawrence' brieven en boeken en Dyers eigen inzichten over de Brit en andere schrijvers en denkers zoals Rilke, Camus of Nietzsche, leidt regelmatig tot verrassende inzichten. Alleen gaan die inzichten vaker over de Italiaanse volksaard, over slecht eten in Amerikaanse restaurants of over Dyers lichamelijke kwaaltjes dan over D.H. Lawrence. Dyer komt met veel weg omdat hij je onderweg uitzonderlijk vaak aan het lachen brengt, maar zijn blinde vertrouwen in het belangwekkende van zijn eigen gedachten over de meest uiteenlopende onderwerpen is ook een tikkeltje arrogant. De lezer moet het er maar mee doen, met die “wilde”, “onlogische” en “niet diepgaande” hersenspinsels.

Niet dat die lezer niet gewaarschuwd was. Dyer haalde de titel van zijn studie uit een brief waarin Lawrence schreef dat hij “uit pure woede” aan zijn boek over Thomas Hardy was begonnen. En dat het over zowat alles zou gaan behalve over Thomas Hardy. Dat voorbeeld lijkt Dyer met Uit pure woede maar wat graag te volgen. Hij citeert ook meteen Flaubert over Les misérables van Victor Hugo: “Eindeloze uitleg over onbenulligheden, en niets over wat echt ter zake doet.” En ook die voetsporen worden zelfbewust gevolgd.

Dyer houdt de zelfrelativering overigens erg lang vol. Dat het hele boek niemand zal interesseren, klinkt het op pagina 154 en amper drie bladzijden verder noemt hij zijn eigen schrijfsel nog “een boek dat integraal is opgebouwd uit onbelangrijkheden”. Je kunt het zelfspot noemen, maar het is ironie die uiteindelijk begint te vervelen, en die op een bepaald moment meer op valse bescheidenheid begint te lijken. Want intussen ligt dat uit onbelangrijkheden opgebouwde boek er wel. En als de auteur zijn eigen werk al niet serieus neemt, waarom zou je dat als lezer dan wel doen?

Vertaald door Ivo Verheyen, Tzara, 248 blz., € 25,99, Oorspr. titel 'Out of sheer rage'.

Out of Sheer Rage is een boek dat Geoff Dyer al in 1997 publiceerde en dat nu, 27 jaar later, bij uitgeverij Tzara in het Nederlands is verschenen als Uit pure woede. Waarom het zo lang heeft geduurd, weet ik niet. Misschien ontdekten ze bij Tzara na publicatie van De laatste dagen van Roger Federer en andere eindes - Dyers even uitputtende als hilarische zoektocht naar het einde van van alles en nog wat - dat de Britse auteur lang geleden een boek had geschreven over het tegengestelde: het begin en wat daar zoal aan problemen bij komt kijken.

Dyer heeft zich voorgenomen een sobere academische studie over D.H. Lawrence te schrijven, de Engelse dichter die bij ons vooral bekend is als de auteur van Lady Chatterley's Lover. Een prachtig plan, ware het niet dat Dyer voortdurend wordt dwarsgezeten, vooral door zichzelf, en zijn tijd besteedt aan het bedenken van uitvluchten om het begin nog even uit te stellen.

Dat neemt groteske vormen aan: Dyer vermoedt dat de neiging tot uitstel wordt veroorzaakt door de stad waar hij woont (Parijs, San Francisco, New York) en dat hij alleen maar hoeft te verhuizen naar een andere stad om het creatieve proces op gang te brengen. Dit leidt tot groot tijdsverlies, maar niet tot een begin.

Hij verliest zich in het lezen van de verzamelde gedichten en van vierduizend pagina's van de zevendelige verzamelde correspondentie van Lawrence - maar het heilige vuur wil maar niet tot ontbranding komen. Aan inzet ontbreekt het hem niet. Hij reist Lawrence achterna - naar Eastwood, Taormina, Oaxaca in Mexico - en maakt veel aantekeningen, maar een boek wil het niet worden.

Het is ook niet dat Lawrence te veel van hem verschilt en hij zich niet met zijn onderwerp kan identificeren. Lawrence lijkt juist op Dyer, in zijn working-class-afkomst, zijn driftbuien en de grote problemen die hij ondervond bij het schrijven van zijn boeken.

Dat heeft Dyer met hem gemeen, lezen we voortdurend en zo onophoudelijk dat het hilarisch begint te worden. Op een gegeven moment rijst het vermoeden dat het uitstel wordt veroorzaakt door het feit dat hij te veel vrije tijd heeft. 'Als ik een baan had, dacht ik, dan zou mijn studie van Lawrence beter opschieten, omdat ik dan mijn vrije tijd naar waarde zou schatten. Ik zou bijvoorbeeld in een winkel kunnen werken en de hele tijd uitkijken naar het moment waarop ik kon afnokken, het moment waarop ik naar huis kon gaan en aan mijn studie van Lawrence kon gaan werken.'

Zo martelt Dyer zich door zijn leven als would-be-academicus. Intussen ontstaat wel Uit pure woede - overigens een citaat van Lawrence uit 1914: 'Uit pure woede ben ik begonnen aan mijn boek over Thomas Hardy. Het zal over zowat van alles gaan behalve over Thomas Hardy, vrees ik.' Dat Dyer die woorden als motto voor zíjn boek heeft gekozen, verraadt de afloop van zijn eigen plan.

Dyer schaft ter stimulering A Longman Critical Reader on Lawrence aan, maar het duurt niet lang voordat hij een driftaanval krijgt vanwege de literatuurwetenschappers in de bundel, die volgens hem Lawrence verkrachten. 'Ik voelde mezelf kwaad worden. Ik bleef dus kijken naar die groep sukkels, zoals ze daar in een kring stonden met de rug naar de wereld zodat niemand zou zien dat ze elkaar stonden af te trekken.' De twijfel of hij zijn plannen voor een sobere academische studie wel moet uitvoeren - als hij tenminste eenmaal is begonnen - neemt toe. 'Academische kritiek vernietigt alles wat ze aanraakt.'

Uit pure woede is een ongelooflijk grappig boek - goed beschreven frustratie kan nu eenmaal erg grappig zijn. Zijn besluit een Ikea-keuken aan te schaffen om dichter bij Lawrence te komen - die kennelijk een talentvol klusser was - vormt een hoogtepunt. 'Ik omarm het doe-het-zelfidee, maar helaas ben ik er heel slecht in, ik haat het.' Na een paar dagen heeft Dyer alleen een lade in elkaar gezet en besluit hij dan maar een kurken prikbord op te hangen - ook met desastreuze afloop.

Als je Uit pure woede uit hebt, weet je ondanks alles het nodige over D.H. Lawrence. Dat hij een meester was in nietsdoen, bijvoorbeeld. Iets waar Dyer dan weer minder goed in is. In de beschrijving van zijn eigen karakter karakteriseert Dyer ook zijn onderwerp. De vertaling van Ivo Verheyen is meesterlijk: hij weet de Engelse humor van Dyer, diens onderkoeldheid en tongue-in-cheek perfect in het Nederlands over te zetten.

Uit het Engels vertaald door Ivo Verheyen. Tzara; 247 pagina's; € 25,99.

Een persoonlijk relaas van Geoff Dyer over zijn strijd als jonge schrijver om een studie over D.H. Lawrence tot een goed einde te brengen. De jonge, getalenteerde Dyer heeft grote eerbied voor het schrijversvak en is vastbesloten een belangrijke studie over D.H. Lawrence af te werken. Het moet een portret van een gekwelde, opgewonden en uitgeputte man worden. Tussendoor denkt hij na over een roman die hij wil schrijven en overweegt hij Parijs te verlaten om bij zijn vriendin in Rome in te trekken. Dyer reist de wereld rond terwijl hij niet alleen worstelt met zijn fascinerende onderwerp, maar ook met de afleidingen en angsten die het leven van een schrijver kenmerken. Persoonlijk, erudiet en geestig geschreven. Geschikt voor een geoefende en een in literatuur geïnteresseerde lezersgroep. Geoff Dyer (1958) is een wereldberoemde Britse auteur en journalist. Hij schreef vele boeken. Zijn werk wordt in meer dan vijftien landen uitgegeven en won onder meer de E. M. Forster Award en de National Book Critics Circle Award. 'Uit pure woede' werd oorspronkelijk gepubliceerd in 1997.